Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (14)

                

Οι αναφορικές προτάσεις είναι εξαρτημένες προτάσεις που αρχίζουν με τις αναφορικές αντωνυμίες (όποιος, ο οποίος, όσος, ό,τι, που) ή με τα αναφορικά επιρρήματα (όπου, όποτε, όπως, όσο, καθώς, σαν). Όταν η αναφορική πρόταση δεν αποτελεί απαραίτητο  συμπλήρωμα στον όρο που προσδιορίζει, δηλαδή δε μας δίνει μια απαραίτητη πληροφορία, τότε βάζουμε κόμμα. Αυτή λέγεται προσθετική ή μη προσδιοριστική π.χ. Έφερε στο σπίτι έναν φίλο τους, που δεν τον είχα ξαναδεί. Όταν η αναφορική πρόταση αποτελεί απαραίτητο συμπλήρωμα στον όρο που προσδιορίζει, δηλαδή μας είναι απαραίτητη για να σχηματίσουμε νόημα, τότε δε βάζουμε κόμμα. Αυτή λέγεται προσδιοριστική π.χ. Θα σου επιστρέψω το βιβλίο που μου δάνεισες.

Μερικά ρήματα όπως το στερούμαι και το εγγυώμαι σχηματίζουν με ιδιαίτερο τρόπο τον ενεστώτα και τον παρατατικό διότι ακολουθούν μια κλίση που θυμίζει την αρχαία κλίση, γι΄αυτό και την ονομάζουμε λόγια κλίση (αρχαιόκλιτα) π.χ. στερούνταν - εστερείτο, στερούνταν - εστερούντο, εγγυόμαστε - εγγυώμεθα, εγγυάστε - εγγυάσθε. Παρόμοια: θεωρούμαι, ασχολούμαι, αθλούμαι, απολογούμαι, εισηγούμαι, επικαλούμαι, μιμούμαι, προηγούμαι, αποτελούμαι, αφαιρούμαι, εξαιρούμαι, εξαρτώμαι, διερωτώμαι, διασπώμαι, ανακτώμαι, αποσπώμαι.

Eνώ τα εθνικά ονόματα γράφονται με κεφαλαίο το πρώτο γράμμα τους π.χ. Ο Μανόλης είναι Έλληνας, τα επίθετα που παράγονται από αυτά γράφονται με μικρό π.χ. Το ελληνικό λάδι είναι το καλύτερο, όπως και των μηνών, ημερών, γιορτών, οι θρησκείες, οι οπαδοί τους και τα σχολικά μαθήματα.

Κοινά ουσιαστικά λέγονται αυτά που φανερώνουν όλα τα πρόσωπα, τα ζώα ή τα πράγματα του ίδιου είδους, καθώς και όσα σημαίνουν ενέργεια, κατάσταση ή ιδιότητα π.χ. τρέξιμο, ύπνος, εξυπνάδα.

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (13)

Οι υποθετικές προτάσεις είναι εξαρτημένες προτάσεις, δηλαδή δεν μπορούν να σταθούν μόνες τους στον λόγο. Γι΄αυτό κάθε υποθετική πρόταση έχει δίπλα της μια ανεξάρτητη πρόταση. Η υποθετική πρόταση λέγεται και υπόθεση, ενώ η ανεξάρτητη πρόταση λέγεται και απόδοση. Και οι δύο μαζί αποτελούν τον υποθετικό λόγο. Αρχίζουν πάντοτε με το αν ή εάν και δείχνουν την προϋπόθεση που πρέπει να ισχύει, για να γίνει αυτό που δηλώνει η ανεξάρτητη πρόταση π.χ. Αν έρθεις μαζί μας, θα περάσεις ωραία. (υπόθεση - απόδοση)

Ως προσδιορισμούς χρόνου χρησιμοποιούμε: α) Χρονικά επιρρήματα π.χ. σήμερα, τώρα, β) επιρρηματικές φράσεις που δηλώνουν χρόνο π.χ. χρόνο με τον χρόνο, εδώ και μέρες, γ) χρονικές μετοχές π.χ. βαδίζοντας, δ) χρονικές προτάσεις π.χ. Μόλις ξύπνησε, έφυγε, ε) αιτιατική ή γενική πτώση ουσιαστικού π.χ. το καλοκαίρι, του χρόνου.

Απρόσωπα λέγονται τα ρήματα που χρησιμοποιούνται στο γ' πρόσωπο του ενικού και δεν έχουν υποκείμενο κάποιο πρόσωπο ή αντωνυμία. Συνήθως έχουν ως υποκείμενο μια ολόκληρη πρόταση π.χ. Επιτρέπεται να χρησιμοποιείς το τηλέφωνο. Άλλα απρόσωπα ρήματα: Αρκεί, τυχαίνει, είναι, πρόκειται, υπάρχει, θέλει, λέγεται, γίνεται, χρειάζεται, υποτίθεται, πρέπει, πρόκειται, μέλλεται, συμφέρει, ακούγεται, ταιριάζει, φτάνει, αξίζει).

Κατάληξη -είτε: Μπαίνει στο β΄ πρόσωπο του πληθυντικού του ενεστώτα ενεργητικής φωνής στην οριστική, υποτακτική και προστακτική, καθώς και στο β΄πρόσωπο του πληθυντικού του παθητικού αορίστου στην προστακτική και υποτακτική π.χ. εσείς μετακινείτε, εσείς μετακινηθείτε.

Κατάληξη -είται: Μπαίνει στο γ΄ενικό πρόσωπο της οριστικής του ενεστώτα της παθητικής φωνής π.χ. αυτός μετακινείται. 

Κατάληξη - είστε: Μπαίνει στο β΄πληθυντικό πρόσωπο της οριστικής του ενεστώτα της παθητικής φωνής π.χ. εσείς μετακινείστε.

Κατάληξη -ήστε: Μπαίνει στο β΄πληθυντικό της ενεργητικής φωνής  (β΄συζυγίας), του αορίστου της προστακτικής  π.χ. μετακινήστε.

Οι απρόσωπες εκφράσεις σχηματίζονται με το γ΄ενικό πρόσωπο του ρήματος είμαι ή υπάρχω και ένα επίθετο ή ένα ουσιαστικό. Ως υποκείμενο μπαίνει μια ολόκληρη πρόταση π.χ. Είναι ώρα να φεύγουμε.

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (12)

Οι επιρρηματικές προτάσεις χωρίζονται με κόμμα από τις κύριες προτάσεις και δεν έχουν θέση υποκειμένου, αντικειμένου ή κατηγορούμενου. Είναι οι εξής:
α) Αυτές που αρχίζουν με το γιατί, επειδή, αφού (αιτιολογικές) π.χ. Θύμωσε, επειδή του μίλησαν άσχημα.
β) Αυτές που αρχίζουν με το για να, να (τελικές) π.χ. Πήγε να φέρει λεφτά.
γ) Αυτές που αρχίζουν με το ώστε, που (αποτελεσματικές ή συμπερασματικές) π.χ. Μιλά σιγά, ώστε μόλις ακούγεται.
δ) Αυτές που αρχίζουν με το αν (εάν) (υποθετικές) π.χ. Αν είστε φίλοι να μείνετε.
ε) Αυτές που αρχίζουν με το αν και, ενώ, μολονότι (εναντιωματικές) π.χ. Αν και είχε παιδιά, έμεινε στο τέλος μόνος.
στ) Αυτές που αρχίζουν με το όταν, σαν, ενώ, καθώς κ.ά. (χρονικές) π.χ. Όταν δουλεύει χαίρεται.
ζ) Αυτές που αρχίζουν με το όπου, που, όπως, πως, όσο κ.ά. (αναφορικές) π.χ. Μην κάνεις ό,τι δεν πρέπει.

Το πως χωρίς τόνο είναι ειδικός σύνδεσμος.
Το πώς με τόνο είναι τροπικό επίρρημα π.χ. Νομίζω πως έφτασε. Πώς ήρθες;
Το ότι χωρίς υποδιαστολή είναι ειδικός σύνδεσμος.
Το ό,τι με υποδιαστολή είναι αναφορική αντωνυμία π.χ. Έλεγε ότι άκουσε θόρυβο. Ρωτούσε ό,τι ήθελε.
Η αναφορική αντωνυμία που δεν παίρνει τόνο.
Ο ειδικός σύνδεσμος που δεν παίρνει τόνο π.χ. Οι μαθητές που συγκεντρώθηκαν. Ήξερα που δε θα ερχόσουν.
Το ερωτηματικό πού παίρνει τόνο π.χ. Πού ήσουν;

Τα θηλυκά ουσιαστικά σε -εια που σχηματίστηκαν από επίθετα σε -ης γράφονται με -ει π.χ. αληθής - αλήθεια.

Ρηματική φράση είναι η φράση που περιέχει ρήμα π.χ. Η παράσταση ματαιώθηκε λόγω καιρού. Ονοματική φράση είναι η φράση που δεν περιέχει ρήμα π.χ. Ματαίωση της παράστασης λόγω καιρού.

Τις εξαρτημένες προτάσεις τις χωρίζουμε με κόμμα, όταν το νόημά τους δεν είναι στενά συνδεδεμένο με το νόημα της ανεξάρτητης πρότασης π.χ. Θα σταματήσω το διάβασμα, επειδή κουράστηκα πολύ. Δεν τις χωρίζουμε με κόμμα όταν το νόημά τους είναι στενά συνδεδεμένο με το νόημα της ανεξάρτητης πρότασης π.χ. Ήταν πολύ χαρούμενη που της χάρισα αυτό το βιβλίο.

Οι άκλιτες λέξεις που μπαίνουν μπροστά από άλλες και φανερώνουν μαζί τους τόπο, χρόνο, στέρηση, αιτία, τρόπο, ποσό κ.τ.λ. λέγονται προθέσεις. Αυτές είναι οι εξής: με, σε, για, ως, προς, μετά, παρά, αντί, από, κατά, δίχως, χωρίς, ίσαμε.

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (11)

Οι αιτιολογικές προτάσεις φανερώνουν την αιτία για την οποία γίνεται αυτό που δηλώνει η ανεξάρτητη πρόταση π.χ. Ο Γιώργος λυπόταν, επειδή έχασε στο παιχνίδι.

Απλές είναι οι προτάσεις που έχουν μόνο τους κύριους όρους, το υποκείμενο και το κατηγόρημα (ρήμα + αντικείμενο ή κατηγορούμενο) π.χ. Το παιδί αρρώστησε.

Επαυξημένες είναι οι προτάσεις που εκτός από τους κύριους όρους, έχουν και άλλους δευτερεύοντες, τους προσδιορισμούς π.χ. Χθες το βράδυ το παιδί αρρώστησε βαριά.

Σύνθετες είναι οι προτάσεις που έχουν δύο ή και παραπάνω υποκείμενα, αντικείμενα ή κατηγορούμενα π.χ. Ο Γιώργος και ο Γιάννης διαβάζουν.

Αποτελεσματικές είναι οι προτάσεις που εισάγονται με τους συμπερασματικούς συνδέσμους: ώστε (να), που π.χ. Μιλούσε τόσο σιγά, που μόλις ακουγόταν.

Τελικές είναι οι προτάσεις που εισάγονται με τους τελικούς συνδέσμους να, για να π.χ. Έτρεξε να προλάβει το λεωφορείο.

Οι προτάσεις ανάλογα με το περιεχόμενό τους χωρίζονται σε: α) Κρίσεως: Δίνουμε μια πληροφορία ή εκφράζουμε μια κρίση π.χ. Συννέφιασε, νομίζω ότι θα βρέξει. β) Επιθυμίας: Εκφράζουμε μια επιθυμία, μια προσταγή π.χ. Ας γυρίσουμε σπίτι τώρα. γ) Ερωτηματικές: Διατυπώνουμε μια ερώτηση π.χ. Θα έρθεις μαζί μας τελικά; δ) Επιφωνηματικές: Εκφράζουμε ένα συναίσθημα (έκπληξη, θαυμασμό, χαρά, λύπη κ.λ.π.) π.χ. Τι παιχνίδι κι αυτό σήμερα!

Δεν πρέπει να συγχέουμε τα άρθρα με τους αδύνατους τύπους των προσωπικών αντωνυμιών. Τα άρθρα συνοδεύουν ονόματα π.χ.τον ορειβάτη. Οι αντωνυμίες συνοδεύουν ρήματα π.χ. της μίλησα.

Τα ρήματα που έχουν αντικείμενο τα λέμε μεταβατικά, ενώ αυτά που δεν έχουν τα λέμε αμετάβατα.

Ως υποκείμενο ή αντικείμενο ενός ρήματος, ακόμα και κατηγορούμενο, μπορεί να μπει και μια εξαρτημένη (δευτερεύουσα) πρόταση. Οι προτάσεις αυτές, που ονομάζονται γενικά ονοματικές είναι όσες: α) Αρχίζουν με το ότι ή το πως (ειδικές προτάσεις) π.χ. Φαίνεται ότι δε θα έρθει (υποκείμενο). β) Αρχίζουν με το να (βουλητικές προτάσεις) π.χ. Θέλει να έρθει μαζί μας (αντικείμενο). γ) Αρχίζουν με το μήπως ή το μη(ν) (διστακτικές) π.χ. Φοβάμαι μήπως δεν έρθει (αντικείμενο). δ) Αρχίζουν με το αν, μήπως, γιατί, ποιος, πόσος, τι, πότε, πού, πώς κ.ά. (πλάγιες ερωτηματικές) π.χ. Ρωτούσε αν θα έρθεις μαζί μας (αντικείμενο). ε) Αρχίζουν με το όποιος, όσος, ό,τι (αναφορικές) π.χ. Κάνε ό,τι σου αρέσει (αντικείμενο). Δε χωρίζονται ποτέ με κόμμα σε αντίθεση με τις επιρρηματικές προτάσεις.

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (10)

Ο βαθύς, του βαθιού, το βαθύ, βαθύ, οι βαθιοί, των βαθιών, τους βαθιούς. βαθιοί. Έτσι κλίνονται και τα: βαρύς, πλατύς, φαρδύς, μακρύς, παχύς κ.ά.

Επιφωνήματα λέγονται οι άκλιτες λέξεις που φανερώνουν αβεβαιότητα (χμ!), απορία (α!, ο!, μπα!), άρνηση (α μπα!), έπαινο (μπράβο!, εύγε!), ευχή (μακάρι!, είθε!, άμποτε!), Θαυμασμό (α!, ο!, ποπό!, μπα!), κάλεσμα (ε!, ω!), παρακίνηση (άιντε!, άμε!, αλτ!, μαρς!, στοπ!), περίπαιγμα (ε!, ου!), πόνο, λύπη (αχ!, ω!, οχ!, όχου!, αλί!, αλίμονο!), στενοχώρια, αηδία (ε!, ου!, ουφ!, παπαπά!), χαρά (χα, χα, χα!). Συνήθως συνοδεύονται από θαυμαστικό. Άλλες εκφράσεις: Σε καλό σου!, Χριστός και Παναγιά!

Άμεσο αντικείμενο (σε πτώση αιτιατική συνήθως). Απαντά στην ερώτηση τι; π.χ. Ο παππούς χάρισε στα εγγόνια του βιβλία. Τι χάρισε ο παππούς; Βιβλία (άμεσο αντικείμενο).

Έμμεσο αντικείμενο (συνήθως σε πτώση γενική). Απαντά στην ερώτηση. Σε ποιον; Σε ποιον χάρισε ο παππούς βιβλία; Στα εγγόνια του (έμμεσο αντικείμενο).

Θέση αντικειμένου σε μια πρόταση μπορεί να έχει και αντωνυμία π.χ. Ο Γιάννης δάνεισε στον Πέτρο χρήματα. Ή αλλιώς: Ο Γιάννης του δάνεισε χρήματα.

Οι επιρρηματικοί προσδιορισμοί, εκτός από τα ρήματα, τα επίθετα και τα επιρρήματα, συνοδεύουν και τα ουσιαστικά. Έχουν όμως μπροστά τους πάντα πρόθεση και γι΄αυτό λέγονται εμπρόθετοι προσδιορισμοί π.χ. Μιλούσε γρήγορα και για τη σωτηρία σας.

Τα ρήματα σε -ίζω έχουν παράγωγα ουσιαστικά με κατάληξη σε -ιση π.χ. υπογραμμίζω -υπογράμμιση. Ενώ τα ρήματα σε -ώ έχουν κατάληξη σε -ηση π.χ. συντηρώ - συντήρηση.

Κύκλος: Ο χρυσός λάμπει, μα ό,τι λάμπει δεν είναι χρυσός.

Χρονικές προτάσεις είναι οι προτάσεις που εισάγονται με τους χρονικούς συνδέσμους: όταν, σαν, ενώ, αφού, μόλις, πριν να, προτού, καθώς, όποτε, έως ότου, ώσπου, όσο που, ωσότου.

Η υποτακτική σχηματίζεται παίρνοντας μπροστά από το ρήμα ένα από τα μόρια ας, να ή έναν από τους συνδέσμους αν, εάν, για να, όταν, άμα, μήπως, πριν κ.ά. ή το απαγορευτικό μη(ν).

Το απαρέμφατο το χρησιμοποιούμε για να σχηματίσουμε τον παρακείμενο, τον υπερσυντέλικο και τον συντελεσμένο μέλλοντα.
     Ενεργητική φωνή                                                        Παθητική φωνή
έχω, είχα, θα έχω βάλει                                             έχω, είχα, θα έχω δεθεί

Η υποτακτική έχει τρεις χρόνους: ενεστώτα, αόριστο και παρακείμενο.
Ενεστώτας - να γράφω, αόριστος - να γράψω, παρακείμενος - να έχω γράψει. Η προστακτική έχει δύο χρόνους: ενεστώτα - γράφε, αόριστος - γράψε.

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (9)

Τα αρσενικά ουσιαστικά σε -ιστής που παράγονται από ρήματα σε -ίζω γράφονται με -ι π.χ. θεριστής.
Εξαιρούνται τα: δανειστής, ληστής (σε -εύω).

Τα θηλυκά σε -αια γράφονται με -αι π.χ. αυλαία, κεραία. Εξαιρούνται τα: θέα, ιδέα, νέα, παρέα.

Όλα τα θηλυκά σε -αινα γράφονται με -αι π.χ. δράκαινα.

Τα θηλυκά παροξύτονα σε -ία γράφονται με -ι π.χ. αηδία. Εξαιρούνται όσα παράγονται από ρήματα σε -εύω και από επίθετα σε -ύς π.χ. ερμηνεία, πλατεία.

Τα θηλυκά προπαροξύτονα σε -εια γράφονται με -ει π.χ. άδεια. Εξαιρούνται τα: άγνοια, διχόνοια, έννοια, ομόνοια, παλίρροια, Εύβοια.

Τα προπαροξύτονα ουδέτερα ουσιαστικά σε -ιο γράφονται με -ι π.χ. ενοίκιο. Εξαιρούνται τα σύνθετα με τη γη π.χ. ισόγειο, οι λέξεις: λύκειο, βασίλειο, δάνειο, δίκτυο, έμβρυο και κύρια ονόματα π.χ. Ζάππειο.

Τα ουδέτερα σε -ίδι γράφονται με -ι π.χ. βαρίδι. Εξαιρούνται: αντικλείδι, στρείδι, καρύδι, φρύδι, κρεμμύδι, Παλαμήδι.

Τα ουδέτερα σε -όνι γράφονται με -ο και -ι π.χ. λεμόνι. Εξαιρούνται τα: αλώνι, κυδώνι κ.ά.

Ποιος, ποια, ποιο είναι;  -  ουσιαστικό
Πώς είναι;  - επίθετο
Τι κάνω, τι παθαίνω;  - ρήμα

Ρίχνεστε - ενεστώτας, ριχνόσαστε - παρατατικός

Ευθύς και πλάγιος λόγος

Ευθύς λέγεται ο λόγος μέσω του οποίου μεταδίδονται τα λόγια ενός προσώπου άμεσα, δηλαδή έτσι ακριβώς όπως τα είπε π.χ. -Τι ώρα θα περάσεις από το σπίτι μου;

Πλάγιος λέγεται ο λόγος μέσω του οποίου μεταδίδονται τα λόγια ενός προσώπου έμμεσα, δηλαδή όχι ακριβώς όπως τα είπε, αλλά όπως μας τα μεταφέρει ένα τρίτο πρόσωπο π.χ. Ο Τάκης με ρώτησε τι ώρα θα περάσω από το σπίτι του.

Στον ευθύ λόγο τα λόγια ενός προσώπου μπορεί επίσης να είναι μέσα σε εισαγωγικά (<<  >>), ενώ προηγείται διπλή τελεία ( : ), τα οποία κατόπιν στον πλάγιο λόγο παραλείπονται και τα δύο.

Στον πλάγιο λόγο κάνουμε κάποιες αλλαγές όπως: προσθέτουμε τα ονόματα των προσώπων, βάζουμε συνδέσμους και ρήματα όπως "είπε, ρώτησε, απάντησε" κ.ά., αφαιρούμε τις παύλες και αλλάζουμε το πρόσωπο των ρημάτων από πρώτο σε τρίτο.

 Παρουσίαση για τον ευθύ και τον πλάγιο λόγο


Μετάτρεψε τον παρακάτω διάλογο σε κείμενο:
Κώστας: Γιώργο, θα μπορούσες να με βοηθήσεις να μετακινήσω ένα έπιπλο;
Γιώργος: Ευχαρίστως Κώστα να σε βοηθήσω.
Κώστας: Μόλις δώσω το σύνθημα, θα σπρώξουμε και οι δύο μαζί.
Γιώργος: Εντάξει. περιμένω το σύνθημά σου.
Κώστας: Σε ευχαριστώ. Θα σε κεράσω μετά ένα παγωτό για τη βοήθεια που μου
προσφέρεις.
Γιώργος: Ευχαριστώ πολύ Κώστα.

Μία μέρα ο Κώστας ζήτησε από τον φίλο του τον Γιώργο, να τον ______________
___________________________________________________________
Εκείνος του απάντησε πως ευχαρίστως θα _____________________________
Τότε ο Κώστας του είπε πως μόλις ___________________________________
___________________________________________________________
Ο Γιώργος συμφώνησε και είπε πως θα _________________________________
Ο Κώστας τον ευχαρίστησε και του είπε πως θα __________________________
___________________________________________________________
Τέλος, ο Γιώργος τον ____________________________________________

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (8)

Τα αρσενικά παροξύτονα ουσιαστικά (κοινά, περιεκτικά, τοπωνύμια) που τελειώνουν σε -ώνας, γράφονται με -ω π.χ. αγώνας, Μαραθώνας. Εξαιρούνται τα ακόλουθα: κηδεμόνας, κανόνας, Μακεδόνας, Στρυμόνας, αλαζόνας.

Τα αρσενικά ουσιαστικά σε -τήρας γράφονται με -η π.χ. σωτήρας. Εξαιρείται: μάρτυρας.

Τα θηλυκά ουσιαστικά που τελειώνουν σε -ίδα, -ίνα, -ίλα, γράφονται με -ι π.χ. ελπίδα. Εξαιρούνται: η χλαμύδα, η σειρήνα, η αρβύλα.

Τα ουδέτερα ουσιαστικά που έχουν κατάληξη σε -τήρι γράφονται με -η στην παραλήγουσα. Εξαιρούνται: ψωμοτύρι, κεφαλοτύρι, λαδοτύρι.

Τα επίθετα που τελειώνουν σε -ωτός γράφονται με -ω π.χ. φουντωτός.

Τα επίθετα που έχουν κατάληξη σε -ηρός γράφονται με -η. Εξαιρούνται τα ακόλουθα: οχυρός, αλμυρός, ισχυρός, βλοσυρός.

Τα επίθετα που τελειώνουν σε -ίσιος γράφονται με -ι π.χ. βουνίσιος. Εξαιρούνται: γνήσιος, ημερήσιος.

Τα επίθετα που έχουν κατάληξη σε -ιος γράφονται με -ι. Εξαιρούνται: α) πυθαγόρειος, απολλώνειος και γενικά όσα παράγονται από κύρια ονόματα προσώπων  β) άδειος, αντρίκειος, βόρειος, γυναικείος, επίγειος, τέλειος, όμοιος, αλληλέγγυος κ.ά.

Τα αρσενικά ουσιαστικά σε -ορας γράφονται όλα με -ο π.χ. αυτοκράτορας.

Τα αρσενικά ουσιαστικά σε -ητής που παράγονται από ρήματα σε -ίζω γράφονται με -ι π.χ. θεριστής. Εξαιρούνται τα εξής: δανειστής, ληστής (από ρήμα όμως σε -εύω).

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (7)

Τα επίθετα που τελειώνουν σε -ιμος, -ινος και -ικος γράφονται με γιώτα (ι): Εξαιρούνται: α) Από τα επίθετα σε -ιμος, τα εξής: άσχημος, διάσημος, άσημος, επίσημος, έτοιμος, εύθυμος, λιπόθυμος, πρόθυμος, ομώνυμος, ετερώνυμος, ανώνυμος, περίφημος, έρημος.  β) Από τα επίθετα σε -ινος, τα εξής: ανεύθυνος, φωτεινός, σκοτεινός, ελεεινός, υγιεινός, μελαχροινός, ορεινός, ταπεινός, φτηνός. γ) Από τα επίθετα σε -ικός, τα ακόλουθα: δανεικός, θηλυκός, γλυκός.

Τα επίθετα που τελειώνουν σε -λέος γράφονται με -ε π.χ. θαρραλέος. Εξαιρούνται: κεφαλαίος, επιπόλαιος, παλαιός.

Τα επίθετα που τελειώνουν σε -τέος γράφονται με -ε π.χ. προσθετέος. Εξαιρείται το επίθετο τελευταίος.

Τα επίθετα που τελειώνουν σε -είος γράφονται με -ει π.χ. ανδρείος. Εξαιρούνται τα επίθετα κρύος και γελοίος.

Το επίθετο πολύς, πολλή, πολύ γράφεται με δύο -λλ στον πληθυντικό αριθμό και στα τρία γένη και σ΄όλες τις πτώσεις. Όταν είναι μπροστά από επίθετο είναι πάντα επίρρημα και γράφεται πολύ π.χ. πολύ δυνατή βροχή. 

Οι άκλιτες λέξεις που συνδέουν λέξεις ή προτάσεις λέγονται σύνδεσμοι π.χ. τα άσπρα και κόκκινα λουλούδια.

Οι άκλιτες λέξεις που συνοδεύουν (προσδιορίζουν) κυρίως τα ρήματα και φανερώνουν τόπο, χρόνο, τρόπο, ποσό κ.ά. λέγονται επιρρήματα.

Το αόριστο άρθρο φανερώνει κάτι που είναι άγνωστο και δεν ορίζεται π.χ. ένας λύκος.

Το οριστικό άρθρο φανερώνει κάτι γνωστό και ορισμένο π.χ. ο λύκος.

Τα αρσενικά ουσιαστικά που τελειώνουν σε-ώτης γράφονται με -ω π.χ. στρατιώτης. Εξαιρούνται τα: αγρότης, δημότης, δεσπότης, προδότης, τοξότης, ιππότης, εξωμότης, συνωμότης.

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (6)

Οι λέξεις εκείνες που ακουστικά είναι όμοιες, αλλά διαφέρουν στη σημασία και στην ορθογραφία τους, λέγονται ομόηχες λέξεις ή ομώνυμα π.χ. τύχη - τείχη, νίκη - νοίκι.

Τα τονικά παρώνυμα ξεχωρίζουν μεταξύ τους από τον διαφορετικό τονισμό τους, αλλά μπορεί να διαφέρουν και στην ορθογραφία π.χ. δίπλα - διπλά, πίνω - πεινώ.

Ουσιαστικά λέγονται οι λέξεις που μας φανερώνουν πρόσωπα, ζώα ή πράγματα, ενέργεια, κατάσταση ή ιδιότητα.

Όλα τα αρσενικά ουσιαστικά που τελειώνουν σε -ώτης ή -ωτής γράφονται με ωμέγα (ω) π.χ. στρατιώτης. Εξαιρούνται: αγρότης, δημότης, δεσπότης.

Όλα τα ουσιαστικά που τελειώνουν σε -ίτης ή -ίδης γράφονται με (ι) π.χ. πολίτης. Εξαιρούνται τα: κυβερνήτης, αλήτης, πλανήτης, διαβήτης, μαγνήτης, ιδιοκτήτης και με ύψιλον (υ) τα: δύτης, χύτης και τα σύνθετά τους.

Όλα τα θηλυκά ουσιαστικά που τελειώνουν σε -ιά γράφονται με γιώτα (ι) π.χ. φωλιά, ξενιτιά. Εξαιρούνται και γράφονται με -εια όσα από αυτά τονίζονται στην προπαραλήγουσα και όσα παράγονται από ρήματα σε -εύω π.χ. συνήθεια, γιατρειά (γιατρεύω).

Όλα τα θηλυκά ουσιαστικά που τελειώνουν σε -ισσα ή -ησσα γράφονται με δύο σίγμα (σσ) π.χ. βασίλισσα. Εξαιρείται η Λάρισα και η σάρισα.

Τα ουδέτερα ονόματα που τελειώνουν σε -τήριο γράφονται στο -τη με ήτα (η) και στο -ρι με γιώτα (ι) π.χ. το εισιτήριο. Εξαιρούνται τα: μαρτύριο και κτίριο.

Όσα επιρρήματα τελειώνουν σε -ις γράφονται με γιώτα (ι): π.χ. αποβραδίς. Εξαιρούνται τα: επίσης, καταγής, καταμεσής, επικεφαλής, εξαρχής.


Τα επίθετα που τελειώνουν σε -αιος γράφονται σχεδόν όλα με άλαφα γιώτα (αι) π.χ ωραίος. Εξαιρούνται και γράφονται με (ε) τα εξής: νέος, στερεός, άθεος, ημίθεος, ανίδεος.

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (5)

Ισοσύλλαβα λέγονται τα ουσιαστικά που έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών στον ενικό και στον πληθυντικό αριθμό π.χ. ο άντρας - οι άντρες.
Ανισοσύλλαβα λέγονται τα ουσιαστικά που έχουν μία συλλαβή παραπάνω στον πληθυντικό αριθμό π.χ. ο περιβολάρης - οι περιβολάρηδες.

Λήγουσα είναι η τελευταία συλλαβή μιας λέξης.
Παραλήγουσα είναι η προτελευταία συλλαβή μιας λέξης.
Προπαραλήγουσα είναι η συλλαβή πριν την παραλήγουσα π.χ. άρ-χο-ντας.

Οξύτονες ονομάζονται οι λέξεις που τονίζονται στη λήγουσα.
Παροξύτονες ονομάζονται οι λέξεις που τονίζονται στην παραλήγουσα.
Προπαροξύτονες ονομάζονται οι λέξεις που τονίζονται στην προπαραλήγουσα.

Οι λέξεις που γίνονται από μία απλή λέξη λέγονται συγγενικές. Οι συγγενικές λέξεις σχηματίζουν όλες μαζί μία οικογένεια λέξεων π.χ. παιδί - παιδεία - παιδότοπος κ.ά.

Το ότι χωρίς υποδιαστολή είναι ειδικός σύνδεσμος π.χ. Έλεγε ότι άκουσε το παραμύθι. Το ό,τι με υποδιαστολή είναι αναφορική αντωνυμία π.χ. Ρωτούσε ό,τι ήθελε (έχει την έννοια του οτιδήποτε).

Τα ρήματα ενεργητικής φωνής δείχνουν ότι ενεργώ, δηλαδή ότι κάτι κάνω π.χ. γράφω. Τα ρήματα παθητικής φωνής δείχνουν ότι δέχομαι μια ενέργεια από άλλον, δηλαδή ότι κάτι παθαίνω π.χ. δένομαι.

Το υποκείμενο σε μια πρόταση απαντά στην ερώτηση: Ποιος, Ποια, Ποιο;
Το ρήμα σε μια πρόταση απαντά στην ερώτηση: Τι κάνει;
Το αντικείμενο σε μια πρόταση απαντά στην ερώτηση: Τι, Ποιον; π.χ. Ο χωρικός έκλεψε τ΄αγγούρια.

Παράγωγα ουσιαστικά λέγονται εκείνα που παράγονται είτε από ρήματα, είτε από επίθετα, είτε από άλλα ουσιαστικά π.χ. απαντώ - απάντηση.

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (4)

Όταν οι πολυσύλλαβες λέξεις, που τονίζονται στην τρίτη από το τέλος συλλαβή, ακολουθούνται από τις μονοσύλλαβες λέξεις μου, σου, του, της, με, μας, σας, τους, την, το, παίρνουν κι άλλον έναν τόνο στην τελευταία συλλαβή τους π.χ. Ο δάσκαλός μου.

Όλα τα ρήματα σε -λλω (α΄συζυγίας) γράφονται με δύο λ (λάμδα) εκτός από τα: θέλω, οφείλω (μέλει) π.χ. αναβάλλω, ανατέλλω. Αυτό συμβαίνει όμως στους εξακολουθητικούς χρόνους (ενεστώτα, παρατατικό και εξακολουθητικό μέλλοντα) γιατί σε όλους τους υπόλοιπους (στιγμιαίους και συντελεσμένους) γράφονται με ένα λ π.χ. έχω αναβάλει, είχε ανατείλει. 

Τα ρήματα σε -σσω γράφονται με δύο σ (σίγμα) εκτός  από το αρέσω π.χ. αναπτύσσω. Τα ρήματα σε -ττω γράφονται με δύο τ (ταυ) εκτός από το: θέτω π.χ. εισπράττω.

Το πρώτο μέρος των κλιτών λέξεων που μένει πάντα σταθερό και δεν αλλάζει λέγεται θέμα. Το δεύτερο μέρος των κλιτών λέξεων που αλλάζει λέγεται κατάληξη. Το τελευταίο γράμμα του θέματος λέγεται χαρακτήρας π.χ. άνθρωπος - (θέμα: άνθρω- , χαρακτήρας: π- , κατάληξη: -ος).

Οι πτώσεις είναι τέσσερις:
Ονομαστική: Με αυτήν απαντούμε στην ερώτηση ποιος; , τι; , π.χ. Ποιος αγαπά τα βιβλία; Ο θείος.
Γενική: Με αυτήν απαντούμε στην ερώτηση ποιανού; , τίνος; , π.χ. Ποιανού ήρθε η γιορτή; Του θείου.
Αιτιατική: Με αυτήν απαντούμε στην ερώτηση ποιον; , τι; , π.χ. Ποιον επισκέφτηκαν τα παιδιά; Τον θείο.
Κλητική: Με αυτήν καλούμε ή προσφωνούμε κάποιον π.χ. Πώς φώναξε τον θείο ο Κωστής; - Θείε.

Σύνθετες λέξεις λέγονται εκείνες που αποτελούνται από δύο ή και περισσότερες λέξεις π.χ. λαχανόκηπος.

Τα ουδέτερα ουσιαστικά σε -ος έχουν κατάληξη σε -η στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική του πληθυντικού. Επίσης έχουν κατάληξη σε -ους στη γενική του ενικού και σε -ών στη γενική του πληθυντικού π.χ. το βέλος - του βέλους, τα βέλη - των βελών. Εξαιρούνται τα: ανθέων, χειλέων, ορέων.

Τα αριθμητικά από το δεκατρία ως το δεκαεννιά γράφονται με μια λέξη, ενώ από το είκοσι ένα και πάνω με δυο λέξεις π.χ. δεκαπέντε - είκοσι πέντε.

Οι άκλιτες λέξεις που συνοδεύουν κυρίως τα ρήματα και φανερώνουν τόπο, χρόνο, τρόπο, ποσό κ.ά. λέγονται επιρρήματα π.χ. πετά χαμηλά.

Διαλυτικά δεν παίρνει η λέξη, όταν το προηγούμενο φωνήεν τονίζεται π.χ. γάιδαρος, αλλά φαΐ.

Οι μετοχές φανερώνουν τι λογής είναι το ουσιαστικό, αλλά δημιουργούνται από ρήματα π.χ. κουράζομαι - κουρασμένος-η-ο (παθητική μετοχή) και τρέχω - τρέχοντας (ενεργητική μετοχή).

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (3)

Τα κύρια ονόματα φανερώνουν ένα ορισμένο πρόσωπο, ζώο ή πράγμα και γράφονται με κεφαλαίο το πρώτο γράμμα τους. Αυτά είναι τα εξής:
1)  Τα εθνικά ονόματα π.χ. Γερμανός, αλλά γερμανικός (επίθετο).
2)  Οι μήνες, οι ημέρες και οι γιορτές π.χ. Οκτώβριος, Σάββατο, Πάσχα.
3)  Οι άγιοι π..χ.  Άγιος Γεώργιος και λέξεις όπως Θεός, Χριστός, Παναγία και τα συνώνυμά τους.
4)  Τα ονόματα ανθρώπων, ζώων, πλοίων π.χ. Πέτρος, Αζόρ, Τυφώνας.
5)  Τα γεωγραφικά ονόματα, δηλαδή των βουνών, λιμνών,  θαλασσών, ωκεανών, ποταμών,  χωρών,  πόλεων, χωριών, δρόμων, πλατειών, νομών κ.λ.π.
6)  Τα λογοτεχνικά έργα και τα έργα τέχνης, μουσείων και μνημείων π.χ. Οδύσσεια, Παρθενώνας, Τζοκόντα.
7)  Τίτλοι εφημερίδων, περιοδικών π.χ. Ελευθεροτυπία.
8)  Ονόματα υπηρεσιών, οργανισμών, επιχειρήσεων και ιδρυμάτων π.χ. Εθνική Τράπεζα.
9)  Αθλητικές ομάδες π.χ. ΠΑΟΚ.
10)  Τιμητικοί τίτλοι π.χ. Εξοχότατε.
11)   Οι επιστήμες π.χ. Αστρονομία.

Οι επιθετικοί προσδιορισμοί φανερώνουν μια μόνιμη ιδιότητα π.χ. Η πονηρή αλεπού. Οι κατηγορηματικοί προσδιορισμοί (επίθετο ή μετοχή) φανερώνουν μια προσωρινή ιδιότητα π.χ. πονηρή η αλεπού (το άρθρο μπαίνει ανάμεσα ή το επίθετο μπαίνει μετά το ουσιαστικό).

Οι λέξεις που έχουν την ίδια περίπου σημασία λέγονται συνώνυμες ή συνώνυμα π.χ. κατοικία -  διαμονή. Οι λέξεις που έχουν ακριβώς την ίδια σημασία λέγονται ταυτόσημες ή ταυτόσημα π.χ. στέγη - σκεπή. Οι λέξεις που έχουν αντίθετη σημασία λέγονται αντίθετες ή αντίθετα π.χ. εχθροί - φίλοι.

Τα ή, πού, πού, πώς παίρνουν τόνο όταν ρωτούν ή φωνάζουν πιο πολύ π.χ. πού πας;

Όταν σε ένα δίψηφο φωνήεν τονίζεται το πρώτο γράμμα, τότε δε βάζουμε διαλυτικά στο δεύτερο π.χ. σόι.

Το γράμμα ζ συνοδεύει φωνήεντα. Το γράμμα σ ακούγεται σαν ζ μπροστά από τα σύμφωνα β, γ, μ π.χ. σβούρα.

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (2)

Η κατάληξη -είτε  στα ρήματα γράφεται πάντα με -ει π.χ. χαρείτε. Η κατάληξη -ήστε προέρχεται από ρήματα σε -ώ π.χ. κρατώ - κρατήστε. Η κατάληξη -ίστε προέρχεται από ρήματα σε -ίζω π.χ. γυρίζω - γυρίστε.

Το επίθετο πολλή συνοδεύει θηλυκά ουσιαστικά π.χ. πολλή φαντασία. Το πολύ συνοδεύει ρήματα, επίθετα, επιρρήματα ή άλλου γένους ουσιαστικά π.χ. πολύ όμορφα, έφαγα πολύ.

Τα ουδέτερα ουσιαστικά σε -είο που φανερώνουν τόπο γράφονται με -ειο εκτός από το: τοπίο π.χ. ξενοδοχείο. 

Η κατάληξη -ήμισι στα αριθμητικά χρησιμοποιείται μετά από σύμφωνο και η κατάληξη -μισι μετά από φωνήεν π.χ. τεσσεράμισι τεσσερισήμισι. Επίσης γράφουμε: ο ενάμισης, η μιάμιση αλλά το ενάμισι.

Τα επίθετα που σημαίνουν χρώμα έχουν κατάληξη σε -ής, -ιά, -ί π.χ. σταχτής, σταχτιά, σταχτί.

Στα προπαροξύτονα αρσενικά σε -ος διατηρούν τον τόνο σε όλες τις πτώσεις κυρίως οι σύνθετες, οι πολυσύλλαβες λέξεις καθώς και τα κύρια ονόματα π.χ. του αυλόγυρου.

Τα ουσιαστικά που παράγονται από άλλα ουσιαστικά και φανερώνουν ότι κάτι είναι μικρό λέγονται υποκοριστικά ή χαϊδευτικά π.χ. παιδάκι.

Τα ουσιαστικά που παράγονται από άλλα ουσιαστικά και φανερώνουν ότι κάτι είναι μεγάλο λέγονται μεγεθυντικά π.χ. παίδαρος.

Το όνομα που, με τη μεσολάβηση του συνδετικού ρήματος είμαι ή άλλου συγγενικού (γίνομαι, φαίνομαι, λέγομαι, βρίσκομαι, καλούμαι, ονομάζομαι, διορίζομαι, θεωρούμαι, εκλέγομαι, αποδεικνύομαι, παρουσιάζομαι, ανακηρύσσομαι, μοιάζω κ.ά.), φανερώνει ποια ιδιότητα ή ποιότητα αποδίδεται στο υποκείμενο (δείχνει τι είναι), λέγεται κατηγορούμενο  και βρίσκεται πάντα σε πτώση ονομαστική π.χ. Ο Πέτρος είναι προσεχτικός 

Στη μετατροπή της ενεργητικής σύνταξης σε παθητική, το αντικείμενο της πρώτης πρότασης γίνεται υποκείμενο στη δεύτερη, το ρήμα ενεργητικής φωνής μετατρέπεται σε ρήμα παθητικής φωνής και το υποκείμενο της πρώτης πρότασης γίνεται ποιητικό αίτιο στη δεύτερη πρόταση π.χ. Ο Πέτρος ταΐζει τον σκύλο. Ο σκύλος ταΐζεται από τον Πέτρο.

Χρήσιμοι κανόνες Γραμματικής (1)

Τα ουδέτερα ονόματα που τελειώνουν σε -ι γράφονται με γιώτα εκτός από τα: βράδυ (βράδια), στάχυ, δάκρυ, δόρυ (δόρατα), δίχτυ, οξύ (οξέα) π.χ. το παιδί.


Ρήματα που τελειώνουν σε -ίζω, έχουν αόριστο σε -ισα π.χ. χτίζω - έχτισα. Ρήματα που τελειώνουν σε -ώ έχουν αόριστο σε -ησα π.χ. κτυπώ - κτύπησα. Ρήματα που τελειώνουν σε -ομαι, έχουν αόριστο σε -ηκα π.χ. δέχομαι - δέχτηκα.


Οι μετοχές που λήγουν σε -οντας, όταν τονίζεται το -ο, γράφονται με ωμέγα,
ενώ όταν δεν τονίζεται, γράφονται με όμικρον π.χ. χτυπώ - χτυπώντας, παίζω - παίζοντας.



Τα πρόσωπα  εγώ, εσύ, αυτός-ή-ό, αυτοί, έχουν κατάληξη -αι στην παθητική
φωνή, ενώ τα πρόσωπα εμείς, εσείς, έχουν κατάληξη -ε στην ενεργητική και παθητική φωνή.


Οι μετοχές που λήγουν σε -μένος γράφονται με δύο μ όταν το ρήμα (α΄συζυγίας) έχει χαρακτήρα (το τελευταίο γράμμα πριν την κατάληξη)  π, β, φ, φτ και πτ π.χ. βάφω - βαμμένος.


Όλα τα ρήματα σε -άβω γράφονται με -β εκτός από τα: παύω - αναπαύω. 


Όλα τα ρήματα σε -εύω γράφονται με -ευ εκτός από τα: κλέβω - σέβομαι.


Όλα τα ρήματα σε -ίζω γράφονται με -ι, εκτός από τα: πρήζω, πήζω (στερεοποιώ υγρά), αναβλύζω (βγάζω υγρό), γογγύζω (γκρινιάζω), δακρύζω, κατακλύζω (πλημμυρίζω), κελαρύζω (ηχώ ευχάριστα καθώς κυλώ) , συγχύζω (εξοργίζω, μπερδεύω), σφύζω (είμαι ακμαίος), δανείζω, αθροίζω.


Όλα τα ρήματα σε -αίνω γράφονται με -αι εκτός από τα: δένω, μένω, πλένω.


 Όλα τα ρήματα σε -έρνω γράφονται με -ε εκτός από το : παίρνω.


 Όλα τα ρήματα σε -ιάζω γράφονται με -ι εκτός από τα: αδειάζω, μοιάζω, μονοιάζω, νοιάζομαι, χρειάζομαι.  

Τα σημεία στίξης

    Όταν γράφουμε, στο τέλος των λέξεων ή των προτάσεων βάζουμε κάποια σημάδια που μας βοηθούν να διαβάσουμε σωστά το κείμενο και να καταλάβουμε καλύτερα το νόημά του. Τα σημάδια αυτά ονομάζονται σημεία στίξης και τα βασικότερα είναι τα ακόλουθα: η τελεία ( . ), το κόμμα ( , ), το ερωτηματικό ( ; ), το θαυμαστικό ( ! ), τα αποσιωπητικά ( ... ), η διπλή τελεία ( : ), τα εισαγωγικά ( <<  >> ), η παύλα ( - ), η παρένθεση ( ), η άνω τελεία ( * ), η διπλή παύλα ( -  - ), η απόστροφος  ( ' ) και το ενωτικό ( - ).


Η τελεία ( . ) μπαίνει στο τέλος μιας πρότασης που έχει ολοκληρωμένο νόημα, με σκοπό να σταματήσει για λίγο η φωνή μας. Κατόπιν συνεχίζουμε με κεφαλαίο γράμμα. 
Το κόμμα ( , ) χρησιμοποιείται για να κάνουμε μια μικρότερη παύση από ό,τι με την τελεία.
Το ερωτηματικό ( ; ) μπαίνει στο τέλος κάθε ερωτηματικής πρότασης.
Το θαυμαστικό ( ! ) μπαίνει μετά από επιφωνήματα ή φράσεις που εκφράζουν συναισθήματα.
Τα αποσιωπητικά ( ... ) μπαίνουν όταν δε θέλουμε να συνεχίσουμε τον λόγο μας και τον αφήνουμε μισοτελειωμένο.
Η διπλή τελεία ( : ) μπαίνει όταν γράφουμε τα λόγια κάποιου όπως τα είπε, όταν εξηγούμε κάτι ή όταν απαριθμούμε πράγματα.
Τα εισαγωγικά (<<   >>)  μπαίνουν για να κλείσουν τα ακριβή λόγια κάποιου, διάφορες εκφράσεις ή τίτλους.
Η παύλα ( - ) χρησιμοποιείται στον διάλογο για να δηλώσει την αλλαγή του προσώπου που μιλάει.
Η παρένθεση (   ) χρησιμοποιείται για να ξεχωρίσει μια λέξη ή φράση που συμπληρώνει το νόημα.
Η άνω τελεία ( * ) χρησιμεύει για να σταματήσουμε για λίγο το λόγο μας, περισσότερο από το κόμμα και λιγότερο από την τελεία.
Η διπλή παύλα ( - - ) χρησιμοποιείται όπως και η παρένθεση, αλλά σε περιπτώσεις που οι πληροφορίες θεωρούνται πιο σημαντικές.
Η απόστροφος ( ' ) χρησιμεύει στα πάθη των φωνηέντων δηλαδή στην έκθλιψη, στην αφαίρεση και στην αποκοπή, όπου μπαίνει στη θέση του φωνήεντος που φεύγει.
Το ενωτικό ( - ) είναι πιο μικρό από την παύλα και χρησιμοποιείται για να χωρίσει μια λέξη που δε χωράει στο τέλος της γραμμής.


Βάλε στο παρακάτω παραμύθι τα σημεία στίξης που λείπουν:

Η αλεπού και ο λέλεκας

 

Μια φορά ένας λέλεκας ήθελε να κάνει στην αλεπού τραπέζι  Πήρε λοιπόν έναν κουτρούλα γάλα  τον έβαλε πάνω σε μια πέτρα κι έβαζε μέσα τη μύτη του κι έπινε το γάλα  Σαν έβγαζε τη μύτη του όξω για να πάρει την ανάσα του  έσταζε λιγάκι γάλα  το έγλειφε η αλεπού 

Σαν ήπιε ο λέλεκας καλά  καλά το γάλα   είπε στην αλεπού

 Ήπιες δα   συντέκνισσα  γάλα  Χόρτασες 

 Ήπια  λέει  χόρτασα  Και σε έχω κι εγώ καλεσμένον αύριο να σε φιλέψω 

Έκαναν δα το λόγο τους  ανταμώθηκαν πρωί πρωί σε μια ράχη  Η αλεπού έφερε κι αυτή έναν κουτρούλα γάλα  Πάει σε μια πλάκα μεγάλη  έπειτα τον χτυπά απάνω  έσπασε  χύθηκε το γάλα πάνω στην πλάκα  Έπιασε η αλεπού το έγλειφε  χτύπαε ο λέλεκας τη μύτη του πάνω στην πλάκα αδιαφόρετα 

Ρώτησε δα ύστερα κι η αλεπού  

  Ε  σύντεκνε  λέει  ήπιες δα γάλα  Χόρτασες 

     Λέγε συντέκνισσα επίτηδες το έκανες   

Τότες η αλεπού του είπε 

   Κατά πού μου πούλησες  σύντεκνε  αγόρασες

Τα σημεία στίξης

Οικογένειες λέξεων

Χορταίνω: χόρταση, χορτασμένος, αχόρταγος, χορταστικός, χόρτασμα, χορτασμός, χορτάτος.

Έλληνας: Ελληνίδα, Ελληνόπουλο, Ελλάδα, ελλαδικός, ελληνικός, ελληνισμός, ελληνιστής ελληνιστικός, ελληνοπρεπής, ελληνομαθής, ελληνοπρέπεια, ελληνορωμαϊκός, ελληνόγλωσσος.

Τηλέφωνο: τηλεφωνώ, τηλεφώνημα, τηλεφωνικός, τηλεφωνείο, τηλεφωνητής, τηλεφωνία, τηλεφωνήτρια.

Διασκεδάζω: διασκεδαστής, διασκεδαστικός, διασκέδαση.

Τροφή: τρόφιμα, τροφοδοσία, τροφοδότης, τροφοδοτώ, τρέφομαι, τρόφιμος, εκτροφείο, κτηνοτρόφος.

Δρόμος: παράδρομος, μονόδρομος, δρομέας, σταυροδρόμι, δρομολόγιο, πεζόδρομος, δρομαίος, δρομόμετρο, διάδρομος, αμφίδρομος.

Φλόγα: φλογερός, φλόγιστρο, φλογοβόλο, φλόγισμα, φλόγινος, φλόγωση.

Αριθμός: αριθμητική, αρίθμηση, αριθμητήριο, αριθμητής, αριθμομνήμονας, αριθμομηχανή, αριθμώ, αριθμογράφος.

Φυσώ: φύσημα, φυσερό, φυσητήρας, φυσαρμόνικα, φυσαλίδα.

Γυαλίζω: γυάλισμα, γυαλιστικό, γυαλί, υαλικά, υαλοπωλείο, υαλογραφία, υαλοπίνακας, υαλουργείο, υαλουργία, υαλουργός, υαλοπώλης, γυάλα, γυαλάδα, γυάλινος, γυαλιστερός, γυαλόχαρτο.

 Αργός: αργόσχολος, αργοπορώ, αργία, αργοπορία, αργοσβήνω, αργοσάλευτος, αργοκίνητος, αργομισθία, αργόμισθος.

Φροντίζω: φροντιστήριο, φροντίδα, φροντισμένος, φροντιστής, αφρόντιστος.

Διπλώνω: δίπλωμα, διπλωμάτης, διπλωματία, διπλωματικός, διπλωματικότητα, διπλωματούχος, διπλωπία, δίπλωση.

Δουλεύω: δούλος, δουλεία, δούλεμα, δουλεμπόριο, δουλέμπορος, δουλευταράς, δουλευτής, δούλεψη, δουλικός, δουλειά, δουλίτσα, δουλοπάροικος, δουλοπρέπεια, δουλοπρεπής, δουλοφροσύνη.

Ποτίζω: ποτήρι, ποτηριά, πότης, πότισμα, ποτιστήρι, ποτιστής, ποτιστικό, ποτιστικός, ποτίστρα, ποτό, ποτοποιείο, ποτοποιία, ποτοποιός.

Νερό: νερότοπος, νεροκανάτα, νεροκουβαλητής, νερόμυλος, νεροκολοκύθα, νερόκοτα, νερόλακκος, νερόβραστος, νερομπογιά, νεροπότηρο, νερουλιάζω, νερόμπαλα, νεροχύτης, νερόφιδο, νεροποντή, νεροσυρμή, νεροχελώνα, νεροπίστολο, νερόφουσκα, νεροτσουλήθρα, νεροτριβή, νεροπρίονο, νεροσωλήνας, νεροφάγωμα, νερουλός, νερώνω.    

Προσωποποίηση

Προσωποποίηση είναι το σχήμα του λόγου με το οποίο αποδίδουμε ανθρώπινες ιδιότητες, συμπεριφορές και συναισθήματα σε έμψυχα (π.χ. ζώα), σε άψυχα (π.χ. βουνά) ή και σε αφηρημένες έννοιες (π.χ. δόξα) και μετατρέπονται σε ζωντανά πρόσωπα π.χ. Ο Όλυμπος και ο Κίσσαβος, τα δυο βουνά μαλώνουν. (Ξέρουμε πολύ καλά βέβαια πως τα βουνά ως άψυχα, δεν είναι δυνατόν να μαλώνουν, αλλά με αυτόν τρόπο τα κείμενα αποκτούν ζωντάνια και χάρη).


Υπογράμμισε τις προτάσεις, στις οποίες έχουμε προσωποποίηση.

α) Το λουλούδι μιλούσε με το χελιδόνι.
β) Τα αστέρια κουβέντιαζαν με το φεγγάρι.
γ) Το μωρό κοιμάται πολλές ώρες την ημέρα.
δ) Το απαλό αεράκι φιλούσε το πρόσωπό μας.
ε)  Η μητέρα φιλάει το παιδάκι της.
στ) Στο δρόμο προς το βουνό συνάντησα μια γελαστή βιολέτα.
ζ) Η μοναχική ιτιά καθόταν συλλογισμένη.
η) Τα φύλλα του πεύκου έτρεμαν από το φόβο τους.
θ) Ο αδερφός μου έτρεμε από το κρύο.
ι) Ο Γιάννης πήγε βόλτα με το ποδήλατό του.
ια) Η αγάπη ταξίδευε μέχρι τα μακρινά αστέρια.
ιβ) Το φεγγάρι κάνει βόλτες στα στενά δρομάκια της πόλης.

Οι αντωνυμίες

ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ

Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε στη θέση ονομάτων ή επιθέτων, λέγονται αντωνυμίες.
Οι προσωπικές αντωνυμίες φανερώνουν τα τρία πρόσωπα του λόγου: εκείνον δηλαδή που μιλάει (πρώτο πρόσωπο εγώ), εκείνον στον οποίον απευθυνόμαστε (δεύτερο πρόσωπο εσύ) και εκείνον για τον οποίον γίνεται λόγος (τρίτο πρόσωπο αυτός). 

Α΄ ΠΡΟΣΩΠΟ     Β΄ ΠΡΟΣΩΠΟ                   Γ΄ ΠΡΟΣΩΠΟ
                         
                                                   ΕΝΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ

Ον. εγώ                 εσύ                     αυτός (τος)       αυτή (τη)          αυτό (το)            
Γεν. εμένα (μου)   εσένα (σου)        αυτού (του)      αυτής (της)       αυτού (του)
Αιτ. εμένα (με)      εσένα (σε)          αυτόν (τον)       αυτή(ν) [τη(ν)]  αυτό (το)

                                             ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ

Ον. εμείς               εσείς                  αυτοί (τοι)         αυτές (τες)        αυτά (τα)
Γεν. εμάς (μας)     εσάς (σας)         αυτών (τους)     αυτών (τους)     αυτών (τους)
Αιτ. εμάς (μας)     εσάς (σας)          αυτούς (τους)   αυτές (τις/τες)   αυτά (τα)


Οι προσωπικές αντωνυμίες σχηματίζουν δύο διαφορετικούς τύπους: τους δυνατούς και τους αδύνατους. Αδύνατοι είναι αυτοί που βρίσκονται μέσα στις παρενθέσεις (π.χ. μου, σου, του, μας κ.λπ.). Όλοι οι άλλοι αποτελούν τους δυνατούς τύπους.

Δεν πρέπει να μπερδεύουμε τα άρθρα με τους αδύνατους τύπους των προσωπικών αντωνυμιών και αυτό γιατί τα άρθρα συνοδεύουν ονόματα π.χ. τον αγρότη, ενώ οι αντωνυμίες συνοδεύουν ρήματα π.χ. τον φώναξα. 

	ΚΤΗΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
		Οι αντωνυμίες που φανερώνουν σε ποιον ανήκει κάτι (τον κτήτορα)  λέγονται κτητικές και είναι οι εξής:
		Α’ προσώπου: δικός μου, δική μου, δικό μου δικός μας, δική μας, δικό μας Β’ προσώπου: δικός σου, δική σου, δικό σου δικός σας, δική σας, δικό σας Γ’ προσώπου: δικός του (της), δική του (της), δικό του (της) δικός τους, δική τους, δική τους

Προσοχή! Δεν πρέπει να μπερδεύουμε τις κτητικές αντωνυμίες με τις προσωπικές. Οι κτητικές αντωνυμίες μπαίνουν ύστερα από ουσιαστικό π.χ. η τσάντα μου, ενώ οι προσωπικές συνοδεύουν ρήμα π.χ. Μου μίλησε

Για να καταλάβω αν μια αντωνυμία, η οποία είναι γραμμένη με αδύνατο τύπο, είναι προσωπική ή κτητική, την αντικαθιστώ με τον αντίστοιχο δυνατό τύπο π.χ. Το αμάξι μου - το δικό μου αμάξι  (κτητική), ενώ: Με χτύπησε - χτύπησε εμένα (προσωπική).

ΑΥΤΟΠΑΘΕΙΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ

Οι αυτοπαθείς αντωνυμίες μάς δείχνουν ότι το ίδιο πρόσωπο ενεργεί αλλά και δέχεται την ενέργεια του ρήματος.
   
                                              ΕΝΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ

Α΄ ΠΡΟΣΩΠΟ                          Β΄ ΠΡΟΣΩΠΟ                       Γ΄ ΠΡΟΣΩΠΟ

Ον. ο εαυτός μου                      ο εαυτός σου                         ο εαυτός του/της
Γεν. του εαυτού μου                 του εαυτού σου                     του εαυτού του/της
Αιτ. τον εαυτό μου                    τον εαυτό σου                       τον εαυτό του/της

                                      ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ

Α΄ ΠΡΟΣΩΠΟ                          Β΄ ΠΡΟΣΩΠΟ                      Γ΄ ΠΡΟΣΩΠΟ

Ον. ο εαυτός μας                      ο εαυτός σας                         ο εαυτός τους
Γεν. του εαυτού μας                 του εαυτού σας                      του εαυτού τους
        των εαυτών μας                των εαυτών σας                     των εαυτών τους
Αιτ. τον εαυτό μας                    τον εαυτό σας                        τον εαυτό τους
       τους εαυτούς μας               τους εαυτούς σας                  τους εαυτούς τους


Ορισμένες φορές η αυτοπάθεια δηλώνεται με την επιλογή του κατάλληλου ρήματος στην παθητική φωνή π.χ. λούζω τον εαυτό μου = λούζομαι.


ΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ

Οι αντωνυμίες που ορίζουν και ξεχωρίζουν  κάτι από άλλα του ίδιου είδους λέγονται οριστικές και είναι οι εξής: ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο (μαζί με το άρθρο, κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -α, -ο) και μόνος μου, μόνη σου, μόνο του (κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο), ενώ συνοδεύεται από τη γενική του αδύνατου τύπου της προσωπικής αντωνυμίας.

Προσοχή να μην μπερδεύουμε τη χρήση τους π.χ. Γνώρισα τον ίδιο τον Πρωθυπουργό.
Γνώρισα τον ίδιο Πρωθυπουργό. Ο Τάκης είναι ίδιος ο Πρωθυπουργός.


ΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ 

Δεκτικές λέγονται οι αντωνυμίες εκείνες που τις χρησιμοποιούμε, όταν δείχνουμε κάτι και είναι οι ακόλουθες:

α) αυτός, αυτή, αυτό     (για να δείξουμε όσα βρίσκονται κοντά μας)
β) (ε)τούτος, (ε)τούτη, (ε)τούτο     (για να δείξουμε όσα βρίσκονται πολύ κοντά μας)
γ) εκείνος, εκείνη, εκείνο     (για να δείξουμε όσα βρίσκονται μακριά μας)
δ) τέτοιος, τέτοια, τέτοιο      (για να δείξουμε ποιότητα)
ε) τόσος, τόση, τόσο      (για να δείξουμε ποσότητα)


ΑΝΑΦΟΡΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ 

Αναφορικές λέγονται οι αντωνυμίες με τις οποίες μία ολόκληρη πρόταση αναφέρεται, δηλαδή αποδίδεται σε μία άλλη λέξη και είναι οι εξής:

α) το άκλιτο που
β) ο οποίος, η οποία, το οποίο
γ) όποιος, όποια, όποιο και το ό,τι
δ) όσος όση, όσο

Το αναφορικό ό,τι διαφέρει από τον ειδικό σύνδεσμο ότι στα εξής σημεία: πρώτον παίρνει υποδιαστολή και δεύτερον μπορεί να αντικατασταθεί από το οτιδήποτε. Επίσης χρησιμοποιούνται και τα οποιοσδήποτε, οσοδήποτε.


ΕΡΩΤΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ 

Ερωτηματικές λέγονται οι αντωνυμίες που τις χρησιμοποιούμε, όταν θέλουμε να ρωτήσουμε και είναι οι εξής:

α) τι; (άκλιτο)
β) ποιος, ποια, ποιο;   (Κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -α, -ο)
γ) πόσος, πόση, πόσο;

Προσέχουμε ώστε να μην μπερδεύουμε την ερωτηματική αντωνυμία ποιο με το ποσοτικό επίρρημα πιο.

Στη γενική πτώση χρησιμοποιούμε και τους τύπους ποιανού - ποιανής - ποιανού και ποιανών.

Επίσης μερικές φορές χρησιμοποιούμε και για τα τρία γένη την αντωνυμία τίνος.


ΑΟΡΙΣΤΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ

Αόριστες λέγονται οι αντωνυμίες που τις χρησιμοποιούμε, όταν μιλάμε αόριστα για κάποιον ή για κάτι που δε γνωρίζουμε ή δε μας ενδιαφέρει να προσδιορίσουμε.

Οι αόριστες αντωνυμίες είναι οι εξής:

α) ένας, μία (μια), ένα
β) κανένας (κανείς), καμία (καμιά), κανένα
γ) κάποιος, κάποια, κάποιο   (Κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -α, -ο)
δ) μερικοί, μερικές, μερικά
ε) κάτι, κατιτί, καθετί
στ) τίποτε (τίποτα)
ζ) κάμποσος, κάμποση, κάμποσο
η) κάθε, καθένας, καθεμιά, (καθεμία), καθένα
θ) άλλος, άλλη, άλλο   (Κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο)
ι) (ο,η,το) τάδε, δείνα







Υπογράμμισε τις αντωνυμίες στις παρακάτω προτάσεις και γράψε δίπλα το είδος τους.

α) Θέλω να φάω κάτι.     ________________________
β) Αυτό το περιοδικό ζήτησα.   ______________________
γ) Φέρε το βιβλίο μου.    _____________________
δ) Πρόσεχε τον εαυτό σου.  _____________________
ε) Δεν είναι τέτοιος άνθρωπος.  _______________________
στ) Θα σου διαβάσω όποιο βιβλίο θέλεις.   _____________________
ζ) Τίνος παιδιού είναι η σάκα;   _________________________
η) Εμένα δε μου αρέσουν αυτά.  ________________________
θ) Όλο μένω μόνος μου.    __________________________
ι) Τι κάνει εκείνη η γυναίκα;   _________________________

Αρκτικόλεξα και συντομογραφίες

Αρκτικόλεξα (αρχικά λέξεων) ή ακρωνύμια λέγονται οι συντομογραφίες που δημιουργούνται από τα αρχικά γράμματα λέξεων (συνήθως ονόματα οργανισμών, σωματείων, υπηρεσιών κ.ά.) π.χ. Ο.Τ.Ε.  -  Οργανισμός Τηλεπικοινωνιών Ελλάδας.

Συντομογραφίες λέγονται οι λέξεις από τις οποίες έχουμε παραλείψει τα τελευταία γράμματα για συντομία και όμως όλοι τις καταλαβαίνουν όταν τις διαβάζουν, γιατί είναι γνωστές σε όλους π.χ.
δηλ. - δηλαδή, βλ. - βλέπε.

Η χρήση αρκτικόλεξων ξεκίνησε κυρίως λόγω της ανάγκης να εξοικονομηθεί χώρος στον γραπτό λόγο και χρόνος στον προφορικό λόγο. Στα λεξικά και στις εγκυκλοπαίδειες χρησιμοποιούνται πολύ οι συντομογραφίες.

Κανονικά πρέπει να βάζουμε τελεία μετά από κάθε γράμμα του ακρωνυμίου, αλλά αυτή πολλές φορές παραλείπεται για λόγους ευκολίας.

Μία πολύ μεγάλη βάση δεδομένων για αρκτικόλεξα και συντομογραφίες βρίσκεται στην ιστοσελίδα www.asas. gr

Τι σημαίνουν οι ακόλουθες συντομογραφίες και τα αρκτικόλεξα;

κ.ά. -                                                                          
κ.λπ. -
χλμ. -
Ι.Κ.Α. -
Ε.Σ.Υ. -
Ε.Κ.Α.Β. -
μ.μ. -
π.Χ. -
ΕΛ. ΤΑ. -
Ε.Μ.Υ. -
σελ. -
Ι.Χ. -
Ο.Η.Ε. -
τηλ. -
τ.μ. -
Κων/νος -
μ.Χ. -
Κος - 
Φ.Π.Α. -
γραμμ. -
Β.Δ. -
Ν.Α. -
μ. -
Π.Α.Ο.Κ. -
θηλ. -
Ω.Ρ.Λ. -
Ε.Ε. -
μυθ. -
Α.Φ.Μ. -
δηλ. -

×

This activity has also been shared with your LinkedIn network

 Undo LinkedIn share Settings

We have emailed the verification/download link to "".
Login to your email and click the link to download the file directly.

To request the link at a different email address, update it here.

Close
Validation messages. Success message. Fail message.

Check your bulk/spam folders if you can't find our mail.

Loading